terug

Helemaal nieuw en toch hetzelfde

donderdag 22 oktober 2026

Er is een filosofische gedachte-experiment dat bekend staat als de paradox van ‘het schip van Theseus’. Theseus was de Griekse held, die de Minotaurus, een mensenetend gedrocht half man half stier, had verslagen op het eiland Kreta. Daarmee redde hij het leven van veertien Atheense jongeren, inclusief hemzelf, want die zouden anders aan het monster zijn geofferd. Na zijn heldendaad zeilden ze gezamenlijk naar Athene terug. De dankbare Atheners hielden het schip daarna eeuwenlang in stand als herinnering. Maar het hout ging rotten en er ging wel eens wat kapot en zo werden de planken de een na de ander vervangen door nieuw hout. De oude Atheners, die wel te vinden waren voor een bespiegelende blik, gingen zich afvragen of het schip wel nog steeds hetzelfde schip was, als alle balken en planken wel eens vervangen waren. De meningen daarover waren verdeeld, het was immers een paradox.

Zelf twijfel ik er niet aan, dat het nog steeds hetzelfde schip is. Het is wel een grappige gedachte, dat het schip puur materieel gezien, geen splinter meer van het oorspronkelijke vaartuig bevat, maar eigenlijk is er niet zoveel raars aan. De levende natuur vernieuwt zichzelf ook voortdurend en niemand die zich afvraagt of die boom nog wel dezelfde is als zoveel jaar geleden, toen hij er ook al stond.

Het is wat anders wanneer we een replica bouwen van het schip. Als ze dan naast elkaar zouden zijn afgemeerd, zou er op het oog geen verschil zijn. Maar toch is het verschil er wel degelijk, want het schip is meer dan planken en bouten. Het nagebouwde schip kan balk voor balk, spijker voor spijker, gelijk zijn aan het originele schip, maar wat ontbreekt is de geschiedenis, het verhaal van het schip. Het verhaal van wat het schip allemaal heeft meegemaakt, de avonturen onderweg, het tragische misverstand van de zwarte zeilen. Die verhalen horen bij het schip van Theseus, al worden er telkens planken vernieuwd, het verhaal blijft bestaan. (Nieuwsgierig geworden? Lees dan het verhaal van Theseus en Ariadne, die van de draad. Lovestories daar wisten die oude Grieken al wel raad mee, al loopt het zelden goed af.)

Maar waar het hier om gaat is, dat dezelfde ‘paradox’ ook van toepassing kan zijn op mensen. Van onszelf weten we ook, dat iedere cel in het lichaam in de loop van het leven meerdere keren is vervangen door een nieuw exemplaar. Ben ik daar een ander mens door geworden? Natuurlijk niet. Maar wel ben ik een mens met een geschiedenis. Alles wat ik ooit geweest ben, dat ben ik in zekere zin nog steeds. Het zijn als het ware de lagen waaruit mijn persoon is opgebouwd. Oude lagen zijn telkens overgeschilderd door nieuwere, ze zijn op de achtergrond geraakt, soms vergeten en dan weer herinnerd. Ik ben ouder geworden maar ik ben ook nog het kind en alles ertussenin. De ontwikkelingen die ik heb doorgemaakt zijn geen relekwieën van een ver verleden, zaken die ik achter mij heb gelaten. Nee ze worden voortdurend opnieuw doorleefd, maar dan met de bril op van kennis en inzichten van latere tijden, waarmee ik als het ware door de lagen heen kijk. Telkens vernieuwd maar ook mezelf gebleven. :-P

geplaatst door Pelgrim - 34 keer gelezen